Data centers στην Ελλάδα: Η «χρυσή» επένδυση των δισεκατομμυρίων, η Στερεά Ελλάδα και το project «Θερμοπύλες» στη Φθιώτιδα — ανάπτυξη ή νέο περιβαλλοντικό στοίχημα;

Τα data centers, δηλαδή τα μεγάλα κέντρα αποθήκευσης και επεξεργασίας δεδομένων, δεν είναι πλέον απλώς τεχνικές εγκαταστάσεις που αφορούν λίγους ειδικούς της πληροφορικής. Είναι η πραγματική, φυσική υποδομή πίσω από το cloud, τις τράπεζες, τις εφαρμογές, τα social media, τις δημόσιες ψηφιακές υπηρεσίες, αλλά και την τεχνητή νοημοσύνη που αναπτύσσεται με εκρηκτικούς ρυθμούς.

Η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια επιχειρεί να μπει σε αυτόν τον χάρτη. Και όχι δειλά. Σύμφωνα με παρουσίαση του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης, το επενδυτικό ενδιαφέρον για data centers στη χώρα ξεπερνά το 1 GW, με περισσότερα από 35 αιτήματα σύνδεσης στο ηλεκτρικό σύστημα. Το μεγαλύτερο μέρος αφορά την Αττική, αλλά ενδιαφέρον καταγράφεται και σε περιοχές όπως η Θεσσαλονίκη, η Δυτική Μακεδονία, η Κόρινθος, η Μεγαλόπολη, η Κρήτη και — κυρίως για εμάς — η Βοιωτία.

Με απλά λόγια: η Ελλάδα δεν συζητά απλώς για μερικά κτίρια με servers. Συζητά για μια νέα κατηγορία βιομηχανικών εγκαταστάσεων, με τεράστιες ανάγκες σε ηλεκτρική ενέργεια, ψύξη, νερό, γη, οπτικές ίνες και ασφάλεια.

Ποιοι μεγάλοι παίκτες έχουν ήδη μπει στο παιχνίδι

Η πιο γνωστή επένδυση είναι αυτή της Microsoft, που έχει ενταχθεί στις στρατηγικές επενδύσεις και αφορά τρία data centers σε Σπάτα και Κορωπί, με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 976 εκατ. ευρώ. Το έργο αφορά την ανάπτυξη υπηρεσιών Microsoft Cloud στην Ελλάδα, όπως Azure, Microsoft 365, Dynamics 365 και Power Platform.

Στην Αττική κινείται και η DATA4, ένας από τους σημαντικούς ευρωπαϊκούς παρόχους data centers, η οποία ανακοίνωσε επένδυση άνω των 300 εκατ. ευρώ για νέο campus στην Παιανία. Το έργο ATH1 σχεδιάζεται σε έκταση 7,5 εκταρίων και προβλέπεται να έχει ισχύ έως 90 MW.

Παράλληλα, η ΔΕΗ μαζί με την EDGNEX Data Centers by DAMAC ανακοίνωσαν νέο data center στην Αττική μέσω του σχήματος Data In Scale. Η πρώτη φάση αφορά επένδυση 150 εκατ. ευρώ για ανάπτυξη 12,5 MW, με προοπτική επέκτασης στα 25 MW.

Σημαντική παρουσία έχει ήδη και η Digital Realty / Lamda Hellix, με υφιστάμενες και νέες εγκαταστάσεις στην Αθήνα και στο Κορωπί, αλλά και με παρουσία στο Ηράκλειο Κρήτης. Η εταιρεία έχει ανακοινώσει επιπλέον γη στην Αθήνα που αναμένεται να υποστηρίξει περίπου 15 MW νέας δυναμικότητας, ενώ το HER1 στην Κρήτη εντάσσεται στη στρατηγική σύνδεσης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης με τη Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική.

Η Google έχει επίσης ανακοινώσει cloud region στην Ελλάδα, με εκτιμήσεις για σημαντική επίδραση στην οικονομία και στις θέσεις εργασίας έως το 2030. Ωστόσο, σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις, τα δημόσια στοιχεία για ακριβή χωροθέτηση φυσικών εγκαταστάσεων παραμένουν πιο περιορισμένα.

Και η Στερεά Ελλάδα; Το βλέμμα πέφτει στη Βοιωτία

Για τη δική μας περιοχή, το μεγάλο στοιχείο είναι η Βοιωτία. Εκεί εμφανίζεται ένα από τα πιο εντυπωσιακά σχέδια που έχουν δει το φως της δημοσιότητας: επένδυση του Karatzis Group για data center στη θέση Αμπέλια, στην περιοχή Κάστρου – Ορχομενού.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα που επικαλούνται την περιβαλλοντική μελέτη, το σχέδιο αφορά επένδυση περίπου 240 εκατ. ευρώ, σε έκταση άνω των 340 στρεμμάτων, με ανάπτυξη επτά κτιρίων. Η ονομαστική ισχύς για τον IT εξοπλισμό αναφέρεται στα 28,2 MW ανά κτίριο, ενώ το συνολικό φορτίο ανά κτίριο φέρεται να φτάνει τα 61,49 MW. Σε πλήρη ανάπτυξη, το συνολικό φορτίο για τα επτά κτίρια αναφέρεται στα 430,43 MW.

Αυτά τα νούμερα είναι τεράστια. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, μιλάμε για εγκατάσταση που, αν αναπτυχθεί πλήρως, θα έχει ανάγκες ηλεκτρικής ισχύος που ξεφεύγουν από τα συνηθισμένα δεδομένα μιας τοπικής βιομηχανικής μονάδας.

Εδώ χρειάζεται προσοχή: άλλο είναι η ισχύς του εξοπλισμού πληροφορικής, άλλο το συνολικό φορτίο της εγκατάστασης, άλλο η ισχύς που ζητείται από το ηλεκτρικό δίκτυο και άλλο το τι τελικά θα υλοποιηθεί και πότε. Όμως η κατεύθυνση είναι σαφής: η Στερεά Ελλάδα και ειδικά η Βοιωτία μπαίνουν στον χάρτη των data centers.

Η Βοιωτία είναι σήμερα το πιο ηχηρό παράδειγμα για τη Στερεά Ελλάδα. Όμως η συζήτηση δεν σταματά εκεί. Στον χάρτη των data centers εμφανίζεται πλέον και η Φθιώτιδα, με μικρότερη αλλά συγκεκριμένη υπόθεση.

Η περίπτωση της Φθιώτιδας και το project «Θερμοπύλες»

Στη Φθιώτιδα, η συζήτηση για τα data centers δεν μένει μόνο σε θεωρητικό επίπεδο. Η πιο συγκεκριμένη υπόθεση που έχει εμφανιστεί μέχρι σήμερα αφορά το project «Θερμοπύλες» της ΟΤΕ Ακίνητα Α.Ε., ένα Κέντρο Δεδομένων ισχύος 5 MW, σε εκτός σχεδίου θέση στη Δ.Ε. Μώλου, στον Δήμο Καμένων Βούρλων.

Η υπόθεση πέρασε επίσημα από τα αρμόδια περιβαλλοντικά στάδια το φθινόπωρο του 2025, καθώς είχε προηγηθεί απόφαση για πρόσθετους όρους προστασίας της περιοχής Natura 2000 GR2440002, που αφορά την Κοιλάδα και τις εκβολές του Σπερχειού, τον Μαλιακό Κόλπο και το Μεσοχώρι Σπερχειού. Στη συνέχεια, με απόφαση της 20ής Ιανουαρίου 2026, το σχεδιαζόμενο Data Center υπήχθη σε Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις, με το ίδιο το έγγραφο να αναφέρει ως φορέα την ΟΤΕ Ακίνητα Α.Ε., θέση εγκατάστασης τη Δ.Ε. Μώλου και ηλεκτρική ισχύ P = 5 MW.

Σε κάθε περίπτωση, η υπόθεση δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως κάτι μακρινό ή θεωρητικό για τη Φθιώτιδα. Τα δύο έγγραφα που έχουν αναρτηθεί δείχνουν ότι το project «Θερμοπύλες» πέρασε από επίσημα διοικητικά και περιβαλλοντικά στάδια, γεγονός που καθιστά αναγκαία την παρακολούθηση της πορείας του από την τοπική κοινωνία και τους αρμόδιους φορείς.

Το project «Θερμοπύλες» δεν έχει το μέγεθος των μεγάλων επενδύσεων εκατοντάδων MW που συζητούνται για τη Βοιωτία ή άλλες περιοχές της χώρας. Παρ’ όλα αυτά, έχει ιδιαίτερη τοπική σημασία, γιατί αφορά άμεσα τη Φθιώτιδα και συνδέεται με μια περιοχή περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος κοντά στο οικοσύστημα Σπερχειού – Μαλιακού. Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι ποια θα είναι η εξέλιξη του έργου, με ποιους όρους και ποια θα είναι τελικά η θέση της τοπικής κοινωνίας απέναντι σε τέτοιου τύπου επενδύσεις.

Γιατί επιλέγεται η Στερεά Ελλάδα

Η Στερεά Ελλάδα έχει τρία βασικά πλεονεκτήματα.

Πρώτον, βρίσκεται κοντά στην Αττική, δηλαδή στο μεγαλύτερο οικονομικό και τηλεπικοινωνιακό κέντρο της χώρας. Για τα data centers, η απόσταση από μεγάλες αγορές και δίκτυα έχει σημασία.

Δεύτερον, διαθέτει βιομηχανικές ζώνες, γη και υποδομές που μπορούν να υποδεχθούν μεγάλες εγκαταστάσεις πιο εύκολα από κορεσμένες περιοχές της Αττικής.

Τρίτον, και ίσως σημαντικότερο, η συζήτηση γύρω από τα data centers συνδέεται πλέον άμεσα με τη διαθέσιμη ηλεκτρική ισχύ. Η Αττική εμφανίζει σημάδια κορεσμού στο δίκτυο, γεγονός που στρέφει μέρος του ενδιαφέροντος προς περιοχές με μεγαλύτερο διαθέσιμο ηλεκτρικό χώρο. Σύμφωνα με δημοσιεύματα για τη μελέτη της PwC, η Στερεά Ελλάδα εμφανίζεται με σημαντικό διαθέσιμο ηλεκτρικό χώρο τα επόμενα χρόνια, ενώ η Βοιωτία καταγράφεται ανάμεσα στις περιοχές με επενδυτικό ενδιαφέρον.

Με απλά λόγια, η Στερεά Ελλάδα δεν βρίσκεται τυχαία στο τραπέζι. Είναι κοντά στην Αθήνα, έχει γη, έχει βιομηχανικό χαρακτήρα σε συγκεκριμένες περιοχές και μπορεί να προσφέρει πρόσβαση σε ενεργειακές και τηλεπικοινωνιακές υποδομές.

Τα οφέλη: επενδύσεις, τεχνογνωσία, έσοδα — αλλά όχι μαγικές λύσεις

Οι υποστηρικτές των data centers τονίζουν ότι τέτοιες επενδύσεις μπορούν να φέρουν σημαντικά οφέλη: κεφάλαια, τεχνικά έργα, φορολογικά έσοδα, νέες ειδικότητες, αναβάθμιση δικτύων και ψηφιακή ισχύ για τη χώρα. Σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη και το cloud γίνονται βασικές υποδομές της οικονομίας, η Ελλάδα θέλει να μην είναι απλός καταναλωτής υπηρεσιών, αλλά κόμβος.

Αυτό έχει βάση. Τα data centers μπορούν να ενισχύσουν την εθνική ψηφιακή αυτονομία, να μειώσουν καθυστερήσεις στις υπηρεσίες cloud, να υποστηρίξουν επιχειρήσεις, δημόσιο τομέα και πανεπιστήμια, και να δημιουργήσουν μια νέα αγορά τεχνικών υπηρεσιών.

Όμως πρέπει να ειπωθεί καθαρά: τα data centers δεν είναι κλασικά εργοστάσια με χιλιάδες μόνιμους εργαζόμενους. Δημιουργούν πολλές θέσεις στην κατασκευή, αλλά όταν τεθούν σε λειτουργία χρειάζονται λιγότερο προσωπικό, κυρίως υψηλής τεχνικής εξειδίκευσης.

Άρα για μια περιοχή όπως η Στερεά Ελλάδα, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα μπει μια μεγάλη επένδυση. Το ερώτημα είναι: τι θα μείνει πραγματικά στην τοπική κοινωνία;

Θα υπάρξουν τοπικές προσλήψεις; Θα υπάρξουν αντισταθμιστικά έργα σε δήμους; Θα ενισχυθούν τα δίκτυα ύδρευσης; Θα πέσουν οπτικές ίνες σε σχολεία και δημόσιες υπηρεσίες; Θα έχει η τοπική αυτοδιοίκηση λόγο και έλεγχο;

Το μεγάλο “αλλά”: ρεύμα, νερό και περιβάλλον

Η μεγάλη πρόκληση των data centers είναι ότι δεν είναι “άυλες” επενδύσεις. Μπορεί να διαχειρίζονται δεδομένα, όμως πατούν πολύ βαριά πάνω στο φυσικό περιβάλλον.

Χρειάζονται τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, σταθερή τροφοδοσία 24 ώρες το 24ωρο, ψύξη, εφεδρικά συστήματα, γεννήτριες, υποσταθμούς, νερό ή άλλες τεχνολογίες ψύξης και μεγάλες εκτάσεις.

Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας εκτιμά ότι η παγκόσμια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας από data centers μπορεί να φτάσει περίπου τις 945 TWh έως το 2030, υπερδιπλάσια σε σχέση με το 2024, με την τεχνητή νοημοσύνη να αποτελεί βασικό οδηγό αυτής της αύξησης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη βάλει στο τραπέζι ζητήματα υποχρεωτικής παρακολούθησης και αναφοράς της ενεργειακής απόδοσης των data centers, ακριβώς επειδή η διαφάνεια θεωρείται πλέον αναγκαία για να μετρηθεί το πραγματικό ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Και εδώ μπαίνει το κρίσιμο ζήτημα του νερού.

Πόσο νερό μπορεί να χρειάζεται ένα data center;

Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλα τα data centers. Η κατανάλωση νερού εξαρτάται από την τεχνολογία ψύξης, το κλίμα, τη θερμοκρασία, τον σχεδιασμό του κτιρίου, την ενεργειακή απόδοση, το αν χρησιμοποιείται πόσιμο ή ανακυκλωμένο νερό, και το αν η ψύξη γίνεται με αέρα, κλειστό κύκλωμα, υδρόψυξη ή evaporative cooling.

Διεθνείς αναλύσεις δείχνουν ότι μεγάλα data centers μπορούν να καταναλώνουν έως και 5 εκατ. γαλόνια νερού την ημέρα, δηλαδή περίπου 19 εκατ. λίτρα ημερησίως, σε ακραίες ή μεγάλης κλίμακας περιπτώσεις. Ένα μεσαίο data center μπορεί να καταναλώνει περίπου 110 εκατ. γαλόνια νερού τον χρόνο για ψύξη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε data center στη Βοιωτία ή στην Ελλάδα θα καταναλώνει τέτοιες ποσότητες. Σημαίνει όμως ότι η ανησυχία των τοπικών κοινωνιών δεν είναι υπερβολική. Είναι απολύτως λογική.

Ειδικά σε μια περιοχή όπως η Στερεά Ελλάδα, όπου η αγροτική παραγωγή, οι υδάτινοι πόροι, οι γεωτρήσεις, η βιομηχανική χρήση και οι ανάγκες των δήμων ήδη πιέζονται σε περιόδους ξηρασίας, το ερώτημα “από πού θα έρχεται το νερό;” δεν μπορεί να απαντηθεί με γενικόλογες διαβεβαιώσεις.

Το παράδειγμα της Βοιωτίας

Ας πάρουμε ως υπόθεση εργασίας το έργο που αναφέρεται στη Βοιωτία. Αν τα επτά κτίρια έχουν ονομαστική ισχύ IT εξοπλισμού 28,2 MW το καθένα, τότε το συνολικό IT φορτίο φτάνει περίπου τα 197,4 MW.

Αν ένα τέτοιο φορτίο λειτουργεί συνεχώς, 24 ώρες την ημέρα, αντιστοιχεί σε περίπου 4,74 εκατ. kWh ημερήσιας κατανάλωσης μόνο για τον IT εξοπλισμό. Ανάλογα με την τεχνολογία ψύξης, η κατανάλωση νερού μπορεί να διαφέρει θεαματικά.

Για παράδειγμα:

• Με δείκτη 0,2 λίτρα νερού ανά kWh, μιλάμε για περίπου 950.000 λίτρα νερού την ημέρα.
• Με δείκτη 0,5 λίτρα ανά kWh, μιλάμε για περίπου 2,37 εκατ. λίτρα την ημέρα.
• Με δείκτη 1 λίτρο ανά kWh, μιλάμε για περίπου 4,74 εκατ. λίτρα την ημέρα.
• Με δείκτη 1,8 λίτρα ανά kWh, μιλάμε για περίπου 8,5 εκατ. λίτρα την ημέρα.

Αυτά δεν είναι πρόβλεψη για το συγκεκριμένο έργο. Είναι ένας υπολογισμός κλίμακας, για να καταλάβουμε γιατί το θέμα του νερού είναι κεντρικό και γιατί πρέπει να δημοσιοποιηθούν συγκεκριμένοι δείκτες, όπως το WUE, δηλαδή το πόσο νερό καταναλώνει ένα data center ανά μονάδα ενέργειας IT.

Αν μια εταιρεία χρησιμοποιεί σύγχρονες τεχνολογίες ψύξης, ανακυκλωμένο νερό ή συστήματα μηδενικής εξάτμισης, η κατανάλωση μπορεί να είναι πολύ μικρότερη. Η Microsoft, για παράδειγμα, έχει ανακοινώσει σχεδιασμούς νέας γενιάς που καταναλώνουν μηδενικό νερό για ψύξη, μέσω ψύξης σε επίπεδο chip, αν και η εφαρμογή κάθε τεχνολογίας εξαρτάται από το έργο, τον χρόνο και την περιοχή.

Άρα το θέμα δεν είναι να πούμε γενικά “όλα τα data centers καταστρέφουν το νερό” ούτε “όλα είναι πράσινα και ακίνδυνα”. Το θέμα είναι να ζητήσουμε μετρήσιμες δεσμεύσεις.

Το ρεύμα

Εκτός από το νερό, υπάρχει και το ρεύμα. Ένα data center δεν λειτουργεί όπως μια συνηθισμένη εγκατάσταση που ανεβοκατεβάζει παραγωγή. Θέλει σταθερή ισχύ, αξιοπιστία, εφεδρείες και συνεχές φορτίο.

Αν η Ελλάδα φιλοξενήσει data centers συνολικής ισχύος 1 GW, αυτό μεταφράζεται θεωρητικά σε περίπου 8,76 TWh ετήσιας κατανάλωσης εάν λειτουργούν διαρκώς σε πλήρες φορτίο. Αυτό είναι τεράστια ποσότητα για το ελληνικό ηλεκτρικό σύστημα.

Γι’ αυτό έχει σημασία αν η ενέργεια θα προέρχεται από πραγματικά νέες Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, αν θα υπάρχει αποθήκευση, αν θα υπάρχουν συμβάσεις καθαρής ενέργειας ανά ώρα και όχι απλώς σε ετήσιο ισοζύγιο, και αν οι αναβαθμίσεις δικτύου θα επιβαρύνουν τελικά τους καταναλωτές.

Η ΔΕΗ, για παράδειγμα, έχει ανακοινώσει σχέδιο για μεγάλο data center στη Δυτική Μακεδονία, αρχικά 300 MW με δυνατότητα επέκτασης έως 1 GW, ενταγμένο σε ένα ευρύτερο επενδυτικό σχέδιο πράσινης ενέργειας και τεχνολογίας.

Αυτό δείχνει πού πηγαίνει η αγορά: τα data centers δεν είναι απλώς ψηφιακά έργα. Είναι πλέον έργα ενέργειας.

Τι πρέπει να ζητήσει η Στερεά Ελλάδα πριν πει “ναι”

Η Στερεά Ελλάδα δεν πρέπει να σταθεί απέναντι στην τεχνολογία με φοβικό τρόπο. Αλλά δεν πρέπει και να υποδεχθεί τέτοιες επενδύσεις χωρίς όρους. Για κάθε μεγάλο data center που σχεδιάζεται στη Βοιωτία, στη Φθιώτιδα ή σε οποιοδήποτε σημείο της Περιφέρειας, πρέπει να ζητούνται δημόσια και δεσμευτικά τα εξής:

Πρώτον, πλήρης δημοσιοποίηση της κατανάλωσης νερού. Όχι γενικές αναφορές περί “βιώσιμης λειτουργίας”, αλλά μέγιστη ημερήσια κατανάλωση, ετήσια κατανάλωση, πηγή νερού και σχέδιο λειτουργίας σε περιόδους καύσωνα και λειψυδρίας.

Δεύτερον, ξεκάθαρη δέσμευση για μη χρήση πόσιμου νερού όπου υπάρχει εναλλακτική. Αν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ανακυκλωμένο, βιομηχανικό ή επεξεργασμένο νερό, αυτό πρέπει να είναι προϋπόθεση.

Τρίτον, δημοσιοποίηση των δεικτών PUE και WUE. Ο PUE δείχνει την ενεργειακή αποδοτικότητα και ο WUE την κατανάλωση νερού. Αυτοί οι δείκτες πρέπει να δημοσιεύονται τακτικά.

Τέταρτον, συσσωρευτική περιβαλλοντική μελέτη. Δεν αρκεί να εξετάζεται κάθε κτίριο ξεχωριστά. Αν δημιουργηθεί ολόκληρο campus, πρέπει να εξεταστεί η συνολική επίπτωση σε νερό, ρεύμα, γη, θόρυβο, κυκλοφορία και τοπικά δίκτυα.

Πέμπτον, έλεγχος θορύβου και εφεδρικών γεννητριών. Τα data centers έχουν ψυκτικά συστήματα, ανεμιστήρες, υποσταθμούς και γεννήτριες. Οι δοκιμές και οι εκπομπές τους πρέπει να ελέγχονται.

Έκτον, πραγματικά τοπικά οφέλη. Δεν αρκεί μια επένδυση να κατασκευάζεται σε μια περιοχή. Πρέπει να αφήνει κάτι πίσω: θέσεις εργασίας, κατάρτιση, υποτροφίες, συνεργασία με τεχνικές σχολές, αναβάθμιση υποδομών, έσοδα για δήμους, έργα ύδρευσης και ψηφιακές υποδομές για την κοινωνία.

Έβδομον, δημόσιος έλεγχος. Τα στοιχεία κατανάλωσης νερού, ενέργειας και θορύβου πρέπει να είναι διαθέσιμα σε δημόσιο dashboard, με ανεξάρτητη πιστοποίηση.

Η ευκαιρία και ο κίνδυνος για τη δική μας περιοχή

Η Στερεά Ελλάδα έχει μάθει να σηκώνει βάρη για την εθνική οικονομία. Βιομηχανία, ενέργεια, αγροτική παραγωγή, μεταφορές, οδικοί άξονες — όλα περνούν από εδώ. Τώρα φαίνεται πως έρχεται και το επόμενο μεγάλο φορτίο: τα δεδομένα.

Αυτό μπορεί να είναι ευκαιρία. Μπορεί να φέρει τεχνολογία, επενδύσεις, νέες δεξιότητες και αναβάθμιση της περιοχής. Μπορεί όμως να γίνει και άλλο ένα παράδειγμα όπου οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τις τοπικές κοινωνίες, ενώ τα κόστη μένουν στον τόπο.

Η Βοιωτία είναι ήδη στο επίκεντρο. Η Φθιώτιδα και η υπόλοιπη Στερεά Ελλάδα πρέπει να παρακολουθούν στενά. Όχι με κραυγές. Με στοιχεία. Με απαιτήσεις. Με διαφάνεια. Με συμμετοχή των δήμων, της Περιφέρειας, των επιστημονικών φορέων, των αγροτών, των επιχειρήσεων και των πολιτών.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η ανάπτυξη που έρχεται θα είναι ανάπτυξη για όλους — ή αν η Στερεά Ελλάδα θα κληθεί για ακόμη μία φορά να δώσει γη, νερό και ρεύμα, χωρίς να πάρει πίσω όσα της αναλογούν.