Μακκάς και Παϊδούσης, οι δύο γιατροί που θεμελίωσαν την αιμοδοσία στην Ελλάδα – Τι ήταν τα «δώρα σωτηρίας»

Πριν από λίγες εβδομάδες ασχοληθήκαμε με τον σπουδαίο Έλληνα γιατρό Ιωάννη Λυκούδη που είχε ανακαλύψει το Elgaco, ένα πρωτοποριακό φάρμακο για τη θεραπεία του στομάχου το 1960. Δυστυχώς αντιμετωπίστηκε με αδιαφορία (τουλάχιστον…), από την Πολιτεία και με επιφυλακτικότητα (επιεικώς…) από τις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες.

Ο ίδιος χορηγούσε το Elgaco σε ασθενείς του, οι οποίοι θεραπεύονταν. Την ίδια ανακάλυψη έκαναν τη δεκαετία του 1980 δύο Αυστραλοί, που τιμήθηκαν το 2005 με το Νόμπελ Ιατρικής αναγνωρίζοντας τη συνεισφορά του Λυκούδη. Θα ασχοληθούμε σήμερα με δύο άλλους Έλληνες γιατρούς, που είχαν καταγωγή από τη Χίο και είναι αυτοί που έθεσαν τις βάσεις για την αιμοδοσία στην Ελλάδα.

Ο ένας μάλιστα από αυτούς, ο Μαθιός Μακκάς με μια εφεύρεσή του, τα “δώρα σωτηρίας” έσωσε τις ζωές χιλιάδες στρατιωτών μας, το 1940-41. Ο άλλος, ο Μικές Παϊδούσης πήρε μέρος στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο και την Εθνική Αντίσταση εξορίστηκε για 6 μήνες στην Ικαρία, λόγω της ιδεολογίας του, ενώ αντιμετώπισε και προβλήματα στην εργασία του… Ας δούμε περισσότερες λεπτομέρειες.

Οικογένεια Μακκά: προσφορά 130 ετών στην Ιατρική και την Ελλάδα

Ο Μαθιός Μακκάς καταγόταν από χιώτικη οικογένεια με μεγάλη παράδοση στην Ιατρική. Ο παππούς του, Γεώργιος Μακκάς (1818-1905) είχε γεννηθεί στη Χίο. Σπούδασε στο εξωτερικό, αλλά το 1840 επέστρεψε στην ελεύθερη, πλέον Ελλάδα. Από το 1841 ως το 1849 διετέλεσε διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Δημοτικού Νοσοκομείου Σύρου. Η ασθένεια του συναδέλφου του, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννη Βούρου είχαν σαν αποτέλεσμα να αναλάβει την έδρα του, με Βασιλικό Διάταγμα ο Μακκάς. Η έδρα αυτή διασπάστηκε το 1884 και ο Γ. Μακκάς συνέχισε να διδάσκει Ειδική Νοσολογία, ενώ την έδρα της Ειδικής Παθολογίας ανέλαβε ο συνάδελφος του Χαράλαμπος Τυπάλδος – Πρετεντέρης. Το 1887 ο Μακκάς παραιτήθηκε για λόγους υγείας. Το 1896 έγινε Ομότιμος Καθηγητής, ενώ ως τον θάνατό του (1905) ήταν Αρχίατρος του Βασιλιά Γεώργιου Α’.

Κλείσιμο

Ο γιος του Νικόλαος (1847-1935) γεννημένος στη Σύρο ξεκίνησε τις σπουδές του από τη Βιέννη. Μετά το τέλος τους επέστρεψε στην Ελλάδα και ξεκίνησε, ως διδάκτορας Ιατρικής πλέον, την επαγγελματική του σταδιοδρομία από τη Σύρο. Το 1879 εκλέχθηκε Υφηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (όπου ο πατέρας του ήταν Καθηγητής) και από το 1893 ως το 1919 οπότε και τελείωσε την πανεπιστημιακή του σταδιοδρομία Τακτικός Καθηγητής. Μετά το τέλος της ακαδημαϊκής του καριέρας έλαβε τον τίτλο του Ομότιμου Καθηγητή. Ο Νικόλαος Μακκάς έχει συνδέσει άρρηκτα το όνομά του με το νοσοκομείο. “Ο Ευαγγελισμός”. Ήταν ο πρώτος Διευθυντής του Παθολογικού Τμήματος, που άρχισε να λειτουργεί το 1884 και ο πρώτος Διευθυντής του εξωτερικού παθολογικού ιατρείου του “Ευαγγελισμού”, που άρχισε να λειτουργεί το 1902. Άφησε επίσης πλούσιο συγγραφικό έργο.

Οι δύο γιοι του Νικόλαου Μακκά, ο Γεώργιος (1877-1946) και ο Μαθιός (1879-1966), με τον οποίο θα ασχοληθούμε εκτενώς στη συνέχεια διέπρεψαν επίσης στην Ιατρική. Ο Γεώργιος σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα, έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό (Βιέννη, Παρίσι, Βερολίνο) και το 1902 επέστρεψε στην Ελλάδα. Ήδη από το 1902 ανέλαβε τη διεύθυνση του Παθολογικού Τμήματος του Νοσοκομείου Παίδων “Αγία Σοφία”.

Εκεί, το 1926 εγκαταστάθηκε η Παιδιατρική Πανεπιστημιακή Κλινική. Το 1929 ο Γ. Μακκάς εκλέχθηκε Τακτικός Καθηγητής της Παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η προσφορά του ήταν τεράστια, τόσο στη βελτίωση της νοσηλείας των παιδιών (πολλά ιάσιμα νοσήματα σήμερα π.χ. ο κοκίτης, προκαλούσαν θανάτους παιδιών εκείνη την εποχή…), όσο και στην εκπαίδευση των φοιτητών του. Δυστυχώς, ο Γ. Μακκάς απομακρύνθηκε, για πολιτικούς λόγους, από το Πανεπιστήμιο, μετά την αποτυχία του βενιζελικού κινήματος του 1935. Άφησε και αυτός, πλούσιο συγγραφικό έργο.

Ο Μαθιός Μακκάς και τα “δώρα σωτηρίας” (1940-41)

Χωρίς σε καμία περίπτωση να υποτιμούμε την τεράστια προσφορά στην Ιατρική του παππού, του πατέρα του και του αδελφού του, θεωρούμε ότι ο γιος του Νικόλαου και μικρότερος αδελφός του Γεώργιου, Μαθιός Μακκάς ήταν ο κορυφαίος όλων. Άλλωστε, άσκησε την Ιατρική πολλά χρόνια μετά τον παππού και τον πατέρα του, ενώ είχε άμεση συμμετοχή στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913) και έμμεση, αλλά πολύτιμη, στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο 1940-41.

Ο Μαθιός (υποκοριστικό και λαϊκός τύπος του ονόματος Ματθαίος) γεννήθηκε το 1879 στην Αθήνα και ήταν γιος του Νικολάου Μακκά. Σπούδασε Ιατρική στη Βιέννη και σταδιοδρόμησε, αρχικά, στη Γερμανία, στις χειρουργικές κλινικές του Μπρεσλάου και της Βόνης. Η ανοδική του πορεία ήταν ραγδαία. Το 1912 έγινε Υφηγητής της Χειρουργικής στη Βόνη. Το 1909 είχε εκδοθεί μια εμπεριστατωμένη μονογραφία του, για την αγωγή του καρδιοσπασμού (“Zur Behandlung des Kardiospasmus”). Πιθανότατα, ο Μαθιός Μακκάς θα έκανε μια λαμπρή ακαδημαϊκή καριέρα στο εξωτερικό, αν δεν ξεσπούσε ο Α’ Βαλκανικός Πόλεμος. Επέστρεψε εθελοντικά στην Ελλάδα και κατατάχθηκε ως Έφεδρος Ιατρός, με τον βαθμό του Λοχαγού, στον Ελληνικό Στρατό. Ήταν επικεφαλής χειρουργός της υγειονομικής μονάδες της ΙΙ Μεραρχίας.

Χειρούργησε τραυματίες στο Σαραντάπορο και τα Γιαννιτσά, ενώ υπηρέτησε και σε διάφορα στρατιωτικά νοσοκομεία (σε Βέροια, Καστοριά, Φιλιππιάδα και Θεσσαλονίκη). Μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, ο Μακκάς αποφάσισε, ευτυχώς, να μείνει στην Ελλάδα. Από το 1914 ως το 1930 διετέλεσε Διευθυντής της Α’ Χειρουργικής Κλινικής του “Ευαγγελισμού” και από το 1930 ως το 1954 ανέλαβε τη Διεύθυνση της Χειρουργικής Κλινικής του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, τον οποίο και διετέλεσε. Πρόεδρος της Διοικούσης Επιτροπής. Το όνομά του συνδέθηκε με την οργάνωση της αιμοδοσίας στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940-41, ο Μαθιός Μακκάς αξιοποίησε μια δική του επινόηση για τη μεταφορά του αίματος στο μέτωπο: την κατασκευή μικρών ξύλινων ψυγείων μεταφοράς των φιαλών του αίματος (τα αποκαλούμενα «δώρα σωτηρίας»), με τα οποία αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα εφοδιασμού των χειρουργείων του αλβανικού μετώπου. Αν ο Μαθιός Μακκάς δεν είχε επινοήσει τα “δώρα σωτηρίας”, το αίμα θα ήταν σχεδόν αδύνατο να φτάσει, όπως έπρεπε, στα δύσβατα και απομονωμένα βουνά της Ηπείρου. Χιλιάδες Έλληνες στρατιώτες, ήρωες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου οφείλουν τις ζωές του στον Μαθιό Μακκά.

Δυστυχώς και ο Μακκάς δεν είχε τις ηθικές ανταμοιβές που θα έπρεπε. Δεν έγινε ποτέ Ακαδημαϊκός, ενώ μόλις το 1951 έγινε επίτιμο (!) μέλος της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών και Αντεπιστέλλον Μέλος των Χειρουργικών Εταιρειών του Λονδίνου και της Βιέννης. Μια οδός, κοντά στο Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού που φέρει το όνομά και μια προτομή του, μέσα στον χώρο του Νοσοκομείου είναι οι “μεταθανάτιες ανταμοιβές” του…

Αντίθετα, σε όλη την Ευρώπη, το επιστημονικό έργο του Μαθιού Μακκά είναι αναγνωρισμένο. Ξεχωρίζουν οι μελέτες του για τη χειρουργική θεραπεία εχινόκοκκου του πνεύμονα, η πρωτοποριακή του στατιστική για την εχινοκοκκίαση στην Ελλάδα (1952) και οι εργασίες του για τη χειρουργική θεραπεία του έλκους του στομάχου (1924) και την ολική γαστρεκτομή για τη θεραπεία του καρκίνου του στομάχου (1954). Το όνομά του φέρουν στη διεθνή ιατρική βιβλιογραφία, μια μέθοδος εγχειρητικής αντιμετώπισης της χρονιοστεομυελίτιδας, ένα ακτινολογικό σημείο (Γραμμή Μακκά), για την αξιολόγηση της κατάστασης των αρθρώσεων του ισχίου κ.ά.

Μικές Παϊδούσης: ένας ακόμα αδικημένος Έλληνας επιστήμονας

Πολύτιμος συνεργάτης του Μαθιού Μακκά στην οργάνωση και λειτουργία της Υπηρεσίας Αιμοδοσίας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού ήταν ο, επίσης Χιώτης, Μικές Παϊδούσης η ζωή του οποίου ήταν περιπετειώδης

Ο Μικές Παϊδούσης γεννήθηκε στον Κάμπο της Χίου το 1906. Σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο οποίο έγινε διδάκτορας το 1948. Σαν γιατρός υπηρέτησε σε διάφορα νοσοκομεία του κέντρου και της περιφέρειας. Κατά τη θητεία του στον Ερυθρό Σταυρό στράφηκε στην αιματολογία, ενώ αργότερα έγινε ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας. Σε συνεργασία με τον μεγάλο Χιώτη χειρουργό Μαθιό Μακκά, εγκαινίασε την οργανωμένη αιμοδοσία στην Ελλάδα, ιδρύοντας το 1935 την Υπηρεσία Αιμοδοσίας του Ερυθρού Σταυρού. Υπηρέτησε σαν γιατρός στο Αλβανικό Μέτωπο. Το 1944 στάλθηκε στη Χίο, για την περίθαλψη των τραυματιών από τον βομβαρδισμό του πλοίου του Ερυθρού Σταυρού “Βίριλ”. Συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση, κυνηγήθηκε από τους Γερμανούς και τέλος βγήκε στην παρανομία, προσφέροντας πολύτιμες υπηρεσίες σαν ιατρός. Σε ανταμοιβή, η Ελληνική κυβέρνηση στα χρόνια μετά την Κατοχή, τον έστειλε για “αναμόρφωση” στην Ικαρία για 6 μήνες εξαιτίας των ιδεολογικών αντιλήψεων του. Στη συνέχεια απολύθηκε από τον Ερυθρό Σταυρό.

Το 1950 ο οικονομολόγος και πολιτικός Αθανάσιος Σμπαρούνης, τον προσέλαβε στο “Γερουλάνειο Ίδρυμα”, όπου και ίδρυσε τράπεζα αίματος. Από το 1952 μέχρι το 1972, διηύθυνε το Β’ Περιφερειακό Κέντρο Αιμοδοσίας των Αθηνών στο Λαϊκό Νοσοκομείο.

Υπήρξε προσωπικός γιατρός της Πηνελόπης Δέλτα και του Ι. Μεταξά, φίλος του Καζαντζάκη, του Βάρναλη, του Τσίρκα, του Ρίτσου, του Μ. Θεοδωράκη και άλλων σπουδαίων ανθρώπων.

Το επιστημονικό του έργο, πλούσιο και ενδιαφέρον, είναι ογκώδες. Πολλές οι είναι επίσης οι δημοσιεύσεις του με λαογραφικό, ιστορικό και φιλολογικό περιεχόμενο στον Αθηναϊκό και Χιώτικο τύπο της εποχής.Τιμήθηκε με το Πολεμικό Σταυρό Γ’ Τάξεως και το Μετάλλιο των Εξαίρετων Πράξεων.

Πέθανε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1974 από οξύ καρδιακό επεισόδιο.

Ιστορία της μετάγγισης αίματος και της αιμοδοσίας στην Ελλάδα

Οι πρώτες μεταγγίσεις αίματος στην Ελλάδα, έγιναν στην Πολυκλινική Αθηνών, από τον Καθηγητή Σ. Οικονόμου, που είχε παρακολουθήσει στο Μονπελιέ της Γαλλίας, εργασίες των Jeanbrau και Hedon. Στην πρώτη μετάγγιση αίματος (1916) αιμοδότης ήταν ο βοηθός του Οικονόμου, γιατρός Μιχάλης Πατρικαλάκης. Η δεύτερη μετάγγιση από τον Σ. Οικονόμου έγινε το 1919. Ο ίδιος ίδρυσε το 1925 στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Αθηνών τράπεζα αίματος που χρησιμοποιούσε συντηρημένο αίμα πλακούντα. Μικρομεταγγίσεις αίματος για την ανοσοθεραπείας της λεϊσμανίασης είχαν γίνει επίσης, σχετικά νωρίς(Αραβαντινός 1915, Μανουσάκης 1927). Το 1931, ο Ι.Κ. Καλαϊτζής ανακοίνωσε 22 μεταγγίσεις στον “Ευαγγελισμό”. Το 1932 ο Μαρίνος Γερουλάνος πραγματοποίησε μεταγγίσεις στην ιδιωτική του κλινική και στην πανεπιστημιακή κλινική του Δημοτικού Νοσοκομείου Αθηνών. Υπήρχαν όμως και γιατροί που ήταν αρνητικοί, όπως ο Κ. Μέρμηγκας που τόνιζε ότι μεταγγίσεις αίματος πρέπει να γίνονται μόνο σε έσχατη ανάγκη.

Ως το 1938 είχαν γίνει 1935 μεταγγίσεις αίματος. Τότε (1938), ο Ν. Πετσάλης έκανε μετάγγιση απινωδογομένου αίματος. Το 1935, οι Μακκάς και Παϊδούσης ίδρυσαν τον Οργανισμό Αιμοδοσίας του ΕΕΣ. Εκεί χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά τα “δώρα σωτηρίας”, από τον Μ. Παϊδούση παρουσία του Καθηγητή Χειρουργικής Γεράσιμου Μακρή. (30/11/1939).

Το αίμα ήταν συντηρημένο σε ψυγείο, μέσα σε σύριγγες των 60ml, που περιείχαν κιτρικό νάτριο και γλυκόζη. Εκτός από τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, τα “δώρα σωτηρίας”, των οποίων “εφευρέτης” αναφέρεται παντού ότι ήταν ο Μαθιός Μακκάς, χρησιμοποιήθηκαν και στην Κατοχή. Το 1952 ιδρύθηκε η Εθνική Υπηρεσία Αιμοδοσίας. Σήμερα, με τον νόμο 3402/17-10-2005, αρμόδια αρχή για έλεγχο, αδειοδότηση και εποπτεία αιμοδοσίας είναι το Εθνικό Κέντρο Αιμοδοσίας (ΕΚΕΑ). Ως το 1974, στη χώρα μας γινόταν εμπόριο αίματος. Π.χ., ο ΕΕΣ στηριζόταν σε αμειβόμενους αιμοδότες.

Από το 1974, η λήψη και η διάθεση αίματος γίνονται δωρεάν.

Πηγές: “ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ” της ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑΣ, Τόμο 5, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
βιβλιοnet.
Εγκυκλοπαίδεια “ΠΑΠΥΡΟΣ – ΛΑΡΟΥΣ – ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ”, Τ.5

πηγη protothema