Τζαμπέ ή πασέ ; / Του Αργύρη Αργυριάδη

Την εβδομάδα που μας πέρασε, το δημόσιο διάλογο απασχόλησαν δύο προτάσεις. Η πρόταση ΠΑΣΟΚ για δωρεάν μετακινήσεις με τα μέσα μαζικής μεταφοράς νέων (μέχρι 24 ετών) σε Αττική και Θεσσαλονίκη και η «φωτοβολίδα» Τσίπρα για δωρεάν μετακινήσεις για όλους και παντού. Μπήκαμε σε προεκλογική περίοδο και το χούι δεν κόβεται. Κάποιοι έγιναν πρωθυπουργοί, στο παρελθόν, τάζοντας τα πάντα στους πάντες. Γιατί να μην το επιχειρήσουν ξανά; Άλλωστε, ο πολιτικός καιροσκοπισμός και η φαυλότητα ουδόλως τιμωρείται σε τούτη τη χώρα. Αντιθέτως, πολλάκις επιβραβεύεται.

Η συζήτηση για τις δωρεάν μετακινήσεις στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, καταρχάς, δεν είναι καινούργια. Πολλοί θυμούνται ότι στο παρελθόν υπήρχανε πρωινές ώρες (μέχρι τις 08.00) με δωρεάν μετακίνηση (για να διευκολυνθούν οι εργαζόμενοι), ενώ μειωμένα κόμιστρα υπάρχουν ακόμη και σήμερα για συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες. Η συζήτηση για τη δωρεάν ή μειωμένη μετακίνηση με τα ΜΜΕ δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στο δημοσιονομικό κόστος. Αφορά πρωτίστως την κοινωνική συνοχή και την ισότιμη πρόσβαση όλων των πολιτών στην εργασία, την εκπαίδευση, την υγεία και την κοινωνική ζωή. Για ομάδες όπως οι άνεργοι, οι φοιτητές, τα άτομα με αναπηρία, οι χαμηλοσυνταξιούχοι και οι πολύτεκνες οικογένειες, η δωρεάν ή σημαντικά μειωμένη μετακίνηση αποτελεί ουσιαστικό μέτρο κοινωνικής πολιτικής και όχι απλή παροχή.

Άλλωστε, η δυνατότητα μετακίνησης με μαζικά μέσα μεταφοράς δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση συμμετοχής στην οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα. Ένας άνεργος που αναζητά εργασία, ένας φοιτητής που μεταβαίνει καθημερινά στη σχολή του ή ένας ηλικιωμένος που χρειάζεται πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας δεν πρέπει να επιβαρύνονται δυσανάλογα από το κόστος των μεταφορών. Την ίδια ώρα η προώθηση της μετακίνησης μέσω ΜΜΕ συρρικνώνει το γενικότερο κόστος μετακίνησης (μειώνοντας τις χαμένες ανθρωποώρες λόγω κυκλοφοριακού) και προστατεύει το περιβάλλον (μειωμένοι ρύποι σε σύγκριση με τη μετακίνηση με ΙΧ).

Ταυτόχρονα, όμως, η κοινωνική πολιτική δεν μπορεί να υποκαθιστά την ανάγκη για ένα σύγχρονο, αξιόπιστο και ποιοτικό σύστημα δημόσιων συγκοινωνιών. Η δωρεάν μετακίνηση ορισμένων κατηγοριών πολιτών πρέπει να συνοδεύεται από επενδύσεις στην αναβάθμιση των μέσων μεταφοράς, στην αύξηση της συχνότητας των δρομολογίων, στην ανανέωση του στόλου, στην προσβασιμότητα για τα άτομα με αναπηρία και στην ενίσχυση της ασφάλειας και της καθαριότητας.

Η κοινωνική ευαισθησία και η αναβάθμιση των υποδομών δεν είναι αντικρουόμενοι στόχοι. Αντίθετα, αποτελούν τις δύο όψεις της ίδιας πολιτικής. Ένα κράτος που θέλει να στηρίζει τους πιο αδύναμους οφείλει να διασφαλίζει όχι μόνο ότι μπορούν να χρησιμοποιούν τα ΜΜΕ χωρίς οικονομικά εμπόδια, αλλά και ότι οι υπηρεσίες που λαμβάνουν είναι αντάξιες των αναγκών και των προσδοκιών τους.

Η πραγματική πρόκληση, επομένως, δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στη δωρεάν μετακίνηση και στην αναβάθμιση των συγκοινωνιών. Είναι να πετύχουμε και τα δύο: ένα δίκαιο σύστημα μεταφορών που δεν αποκλείει κανέναν και ταυτόχρονα ένα αποτελεσματικό δίκτυο που εξυπηρετεί όλους τους πολίτες με ποιότητα, αξιοπιστία και σεβασμό στον χρόνο και την καθημερινότητά τους. Με τις σημερινές οικονομικές συνθήκες μια τέτοια προοπτική ούτε μπορεί ούτε οφείλει να έχει καθολικό χαρακτήρα. Αντιθέτως, η κοινωνική δικαιοσύνη απαιτεί η δωρεάν μετακίνηση να αφορά μόνον στοχευμένα κοινά (νέους, ανέργους, φοιτητές, ανάπηρους, πολύτεκνους, συνταξιούχους, μονογονεϊκές οικογένειες κλπ) και όχι όλους. Άλλωστε, το κόστος στη δεύτερη περίπτωση φαίνεται να ξεπερνάει το 0,1% του ΑΕΠ. Και ένας σοβαρός προοδευτικός πολιτικός οφείλει να γνωρίζει να προτεραιοποιεί ανάγκες. Ένα τόσο μεγάλο ποσό θα ήταν εξόχως ωφελιμότερο να δαπανηθεί για την καταπολέμηση του δημογραφικού προβλήματος ή για την υποστήριξη του δημόσιου συστήματος υγείας. 

Η ακατάπαυστη υποσχεσιολογία είναι πλέον πασέ. Πόσες κωλοτούμπες πρέπει να επισυμβούν για να γίνει τούτο αντιληπτό;