Για περίπου μισό αιώνα, η Γυάρος παρέμενε απρόσιτη για τον υπόλοιπο κόσμο. Το νησί των Κυκλάδων, γνωστό ως «Νησί του Διαβόλου», χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή πολιτικών κρατουμένων και πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού, με αποτέλεσμα να μείνει μακριά από κάθε μορφή ανάπτυξης. Ωστόσο, μια απρόσμενη φωτογραφία στις αρχές της δεκαετίας του 2000 αποκάλυψε ότι η απομόνωσή του είχε δημιουργήσει ένα μοναδικό καταφύγιο άγριας ζωής.
Η Γυάρος βρίσκεται μόλις μισή ώρα με ταχύπλοο από τη Σύρο, το διοικητικό κέντρο των Κυκλάδων. Σε αντίθεση με τα γειτονικά νησιά, όπως η Μύκονος και η Άνδρος, όπου κυριαρχούν οι λευκοί οικισμοί, τα δρομολόγια των πλοίων και οι ταβέρνες, η Γυάρος παραμένει έρημη, χωρίς κατοίκους, ξενοδοχεία ή ακτοπλοϊκή σύνδεση. Το άγονο τοπίο της κρύβει όμως μια ξεχωριστή ιστορία, όπως αναφέρει σε αφιέρωμά του το BBC.
Η σκοτεινή ιστορία της Γυάρου
Η απομόνωση, η βία και η τιμωρία χαρακτήρισαν τη Γυάρο για αιώνες, καθώς χρησιμοποιούνταν ως τόπος εξορίας ήδη από τη ρωμαϊκή εποχή. Η πιο σκοτεινή περίοδος της ιστορίας της ξεκίνησε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε τις περιουσίες των τελευταίων 31 κατοίκων και μετέτρεψε το νησί σε φυλακή πολιτικών κρατουμένων.
Κατά τη διάρκεια δύο περιόδων πολιτικών διώξεων, περισσότεροι από 20.000 Έλληνες, κυρίως κομμουνιστές, συγγραφείς, φοιτητές και καλλιτέχνες που είχαν αντιταχθεί στην εξουσία, εξορίστηκαν στη Γυάρο. Μετά το τέλος του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, στα τέλη της δεκαετίας του 1940, οι κρατούμενοι ζούσαν σε σκηνές, αντιμετωπίζοντας ακραίες καιρικές συνθήκες, ενώ εξαναγκάζονταν να κατασκευάσουν το ίδιο το κτίριο της φυλακής.
Η δεύτερη περίοδος λειτουργίας της φυλακής σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, από το 1967 έως το 1974. Παρότι επισήμως παρουσιαζόταν ως αναμορφωτήριο όπου οι αντιφρονούντες θα μετατρέπονταν σε «πραγματικούς Έλληνες», στην πράξη αποτελούσε τόπο καταναγκαστικής εργασίας και βασανιστηρίων, μακριά από τα βλέμματα της κοινής γνώμης.
Μετά την πτώση της χούντας, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε τη Γυάρο ως πεδίο βομβαρδισμών έως το 2002. Έκτοτε, το νησί παρέμεινε χωρίς κατοίκους και ουσιαστικά προστατεύτηκε από την ανθρώπινη παρουσία.
Η φωτογραφία που αποκάλυψε έναν πολύτιμο φυσικό θησαυρό
Μετά την αποχώρηση του Πολεμικού Ναυτικού, ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν εμφανίσεις της μεσογειακής φώκιας μονάχους-μονάχους γύρω από τη Γυάρο. Την καθοριστική αλλαγή έφερε μια φωτογραφία, τραβηγμένη από έναν ερασιτέχνη ψαροντουφεκά, η οποία απεικόνιζε μια μητέρα φώκια με το μικρό της να ξεκουράζονται σε ανοιχτή παραλία, μέρα μεσημέρι.
Ο βιολόγος, Πάνος Δενδρινός, από τη MOm/Ελληνική Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής Φώκιας, δήλωσε ότι δεν είχε ξαναδεί παρόμοια εικόνα στην Ελλάδα, χαρακτηρίζοντάς την σαν φωτογραφία από άλλη εποχή.
Στα τέλη του 20ού αιώνα, ο παγκόσμιος πληθυσμός της μεσογειακής φώκιας είχε περιοριστεί σε μόλις 350 έως 450 άτομα. Το είδος είχε υποστεί σοβαρό πλήγμα από το κυνήγι για τη γούνα, το κρέας και το λίπος του, από την καταστροφή των παράκτιων ενδιαιτημάτων και από τις συγκρούσεις με αλιείς.
Η συγκεκριμένη φωτογραφία οδήγησε στις πρώτες επιστημονικές αποστολές στη Γυάρο, όπου εντοπίστηκε αποικία από περίπου 70 ενήλικες φώκιες, πιθανότατα η μεγαλύτερη τότε στη Μεσόγειο. Οι επιστήμονες εντυπωσιάστηκαν κυρίως από τη συμπεριφορά τους, καθώς γεννούσαν και μεγάλωναν τα μικρά τους σε ανοιχτές παραλίες και όχι αποκλειστικά σε απομονωμένες θαλάσσιες σπηλιές.
Ο βιολόγος, Σπύρος Κοτωματάς, εκτίμησε ότι η μακρόχρονη απομόνωση της Γυάρου δημιούργησε ιδανικές συνθήκες για το είδος. Όπως εξήγησε, η ανθρώπινη δραστηριότητα περιοριζόταν σε μικρό τμήμα των ακτών, ενώ ακόμα και την περίοδο των βομβαρδισμών οι περιοχές όπου ζούσαν οι φώκιες παρέμεναν σχετικά ανεπηρέαστες. Παράλληλα, η παρουσία του Πολεμικού Ναυτικού αποθάρρυνε την αλιεία, δημιουργώντας πλούσιους τόπους τροφοληψίας.
Η θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή και η προστασία της βιοποικιλότητας
Η ανακάλυψη της αποικίας οδήγησε στη λήψη μέτρων προστασίας και το 2019 η Γυάρος ανακηρύχθηκε Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή, η πρώτη στην περιοχή.
Σήμερα, στελέχη του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής πραγματοποιούν περιπολίες γύρω από το νησί, ελέγχοντας την απαγόρευση αλιείας στη ζώνη προστασίας των τριών ναυτικών μιλίων. Σύμφωνα με τον Αντώνιο Μπούρικα, ακόμα και η γνώση ότι πραγματοποιούνται περιπολίες λειτουργεί αποτρεπτικά.
Επειδή η συνεχής επιτήρηση με σκάφη ήταν ιδιαίτερα δαπανηρή, το WWF Ελλάς εγκατέστησε το 2017 σύστημα απομακρυσμένης παρακολούθησης, το οποίο μεταδίδει εικόνα σε πραγματικό χρόνο στη Σύρο. Όταν κάποιο σκάφος εισέρχεται στη ζώνη προστασίας, οι Αρχές μπορούν να επέμβουν στοχευμένα.
Ο ειδικός στην αλιεία, Δημήτρης Δαμαλάς, ανέφερε ότι τα περιστατικά παράνομης αλιείας από ερασιτέχνες μειώθηκαν κατά 57% μεταξύ 2015 και 2023, ενώ εκείνα που αφορούσαν επαγγελματίες αλιείς περιορίστηκαν κατά 85%. Παράλληλα, στις προστατευόμενες περιοχές έχουν καταγραφεί περισσότερα από 130 είδη θαλάσσιων οργανισμών, έναντι 108 εκτός αυτών, ενώ τα ψάρια είναι περισσότερα και μεγαλύτερα.
Η θαλάσσια βιολόγος, Μαρία Σαλομίδη, που μελετά τη Γυάρο από το 2009, έχει καταγράψει μεταξύ άλλων μεγάλα σαλάχια, θαλάσσιες χελώνες, δελφίνια, φάλαινες, φώκιες και μεγάλους πληθυσμούς αστακών, χαρακτηρίζοντας τη Γυάρο ως έναν από τους τελευταίους επίγειους παραδείσους.
Καταφύγιο και για ένα σπάνιο θαλασσοπούλι
Η Γυάρος φιλοξενεί επίσης τη δεύτερη μεγαλύτερη αποικία του Αρτέμη του Αιγαίου (Yelkouan shearwater) παγκοσμίως, η οποία αντιστοιχεί περίπου στο 15% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους.
Η ύπαρξη της αποικίας διαπιστώθηκε το 2015 από ερευνητές του WWF. Σύμφωνα με τη Δανάη Πορτολού της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας, τα πουλιά αυτά επιστρέφουν κάθε χρόνο στον ίδιο σύντροφο και στην ίδια φωλιά. Ωστόσο, αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές από αρουραίους, που καταστρέφουν αυγά και νεοσσούς, αλλά και από αγριογούρουνα που έχουν εισαχθεί παράνομα στο νησί και επιτίθενται ακόμα και σε ενήλικα πουλιά. Η απομάκρυνση των αγριογούρουνων έχει ήδη ξεκινήσει, καθώς θεωρείται κρίσιμη για την επιβίωση της αποικίας.
Οι προκλήσεις παραμένουν
Παρά τη σημαντική πρόοδο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η προστασία της Γυάρου εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες. Αν και τα λιβάδια ποσειδωνίας βρίσκονται σε καλή κατάσταση, οι ύφαλοι έχουν επηρεαστεί από την υπεραλίευση σε άλλες περιοχές, γεγονός που έχει διαταράξει την ισορροπία του οικοσυστήματος. Η ομάδα της Μαρίας Σαλομίδη εργάζεται για την αποκατάσταση των υφάλων με φύτευση φυκιών που καλλιεργούνται σε εργαστήριο, ενώ σύμφωνα με τον Δημήτρη Δαμαλά μπορεί να χρειαστούν δεκαετίες, ώστε η περιοχή να προσεγγίσει την αρχική φυσική της κατάσταση.
Το 2022, ύστερα από πιέσεις αλιευτικών οργανώσεων, επιτράπηκε εκ νέου η αλιεία στην περιοχή, με αρνητικές συνέπειες για τα ψάρια και τις φώκιες. Η απόφαση ανακλήθηκε και η Γυάρος χαρακτηρίστηκε εκ νέου ζώνη πλήρους απαγόρευσης αλιείας.
Τον Απρίλιο του 2026 εκδόθηκε προεδρικό διάταγμα που παρείχε στο νησί το υψηλότερο επίπεδο προστασίας και δημιούργησε μόνιμο νομικό πλαίσιο. Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η Γυάρος δεν μπορεί να αποτελέσει τη μοναδική λύση για την προστασία της θαλάσσιας ζωής στη Μεσόγειο.
Όπως επισημαίνει ο Σπύρος Κοτωματάς, ακόμα και αν η Γυάρος προστατευθεί πλήρως, τα θαλάσσια είδη θα συνεχίσουν να απειλούνται όσο η ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου δέχεται πιέσεις από τη ναυσιπλοΐα, τις υπεράκτιες ενεργειακές δραστηριότητες, την ερασιτεχνική αλιεία και τα θαλάσσια κύματα καύσωνα.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι το μοντέλο προστασίας της Γυάρου μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για άλλες περιοχές, καθώς στηρίχθηκε στη συνεργασία όλων των εμπλεκομένων. Παράλληλα, καταγράφονται ήδη θετικά αποτελέσματα για τη μεσογειακή φώκια, καθώς οι πληθυσμοί της ανακάμπτουν και εκτός Γυάρου, χάρη στην προστασία των βασικών ενδιαιτημάτων και στη μεταβολή της στάσης των αλιέων απέναντι στο είδος.
newsbeast.gr
Σημείωση: Τα σχόλια που εμφανίζονται κάτω από τα άρθρα αποτελούν προσωπικές απόψεις των χρηστών που τα δημοσίευσαν και δεν εκφράζουν απαραίτητα τις θέσεις ή απόψεις του Lamianow.gr.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, σχόλια που έχουν διατυπωθεί δημόσια σε κοινωνικά δίκτυα ενδέχεται να εμφανίζονται κάτω από τα άρθρα, όταν έχουν δημοσιευθεί κάτω από σχετικές αναρτήσεις του ίδιου άρθρου. Το Lamianow.gr δεν φέρει ευθύνη για το περιεχόμενο αυτών των σχολίων.
Αν κάποιο σχόλιο θεωρείτε ότι παραβιάζει δικαιώματα, είναι προσβλητικό ή έχει αποσυρθεί από την αρχική του πηγή, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας στο [email protected] για την άμεση αφαίρεσή του.