Το Κάστρο της Λαμίας αλλάζει όψη: Τι προβλέπει η αποκατάσταση του ιστορικού Ακροπυργίου / Φωτό

Στο στάδιο της υλοποίησης εισέρχεται το έργο στερέωσης και αποκατάστασης του Ακροπυργίου και του βόρειου – βορειοδυτικού τμήματος του Κάστρου της Λαμίας, σηματοδοτώντας την πρώτη φάση ενός ευρύτερου σχεδίου προστασίας και ανάδειξης ενός από τα σημαντικότερα μνημεία και τοπόσημα της πόλης.

Οι σχετικές μελέτες έχουν ολοκληρωθεί και εγκριθεί από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, ενώ η προετοιμασία του έργου βρίσκεται σε εξέλιξη, με τις εργασίες να αναμένεται να ξεκινήσουν άμεσα.

Οι εγκεκριμένες μελέτες αφορούν δύο βασικές ενότητες του φρουριακού συνόλου: το Ακροπύργιο και το βόρειο – βορειοδυτικό τμήμα του Κάστρου, καθώς και τα εναπομείναντα, μη αποκατεστημένα, τμήματα του ανατολικού και δυτικού σκέλους του τείχους. Οι μελέτες εκπονήθηκαν στο πλαίσιο συνεργασίας της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας και Ευρυτανίας, με Προϊσταμένη την αρχαιολόγο Δρ. Έφη Καράντζαλη, με το αρχιτεκτονικό γραφείο του Νεοπτόλεμου Μιχαηλίδη και της Ηλέκτρας Παγκάλου και τη συμβολή του πολιτικού μηχανικού Δρ. Γεράσιμου Θωμά.

Το Κάστρο της Λαμίας δεσπόζει στον λόφο της πόλης και αποτελεί διαχρονικό σημείο αναφοράς για την ιστορική και αστική της ταυτότητα. Στην αρχαία ακρόπολη της Λαμίας, γνωστή και ως Ακρολαμία, εντοπίζονται ίχνη διαδοχικών οικοδομικών φάσεων, από την αρχαιότητα έως και τους νεότερους χρόνους. Η σημερινή μορφή του μνημείου αποτυπώνει τη μακρά ιστορική του συνέχεια, καθώς στον σωζόμενο αμυντικό περίβολο διαφαίνονται αρχαία, βυζαντινά, μεσαιωνικά, οθωμανικά και νεότερα στοιχεία.

Η οχύρωση διατηρεί την τριμερή της διάρθρωση, η οποία οργανώνεται μέσω δύο εσωτερικών διατειχισμάτων. Το βόρειο τμήμα, όπου βρίσκεται το Ακροπύργιο, αποτελούσε το ύστατο καταφύγιο του Κάστρου και παρουσιάζει ιδιαίτερο ιστορικό, αρχιτεκτονικό και κατασκευαστικό ενδιαφέρον, καθώς περιλαμβάνει τμήματα περιβόλου, περίδρομο, επάλξεις, κρημνούς και πύργους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ποικιλία των οικοδομικών τεχνικών που διακρίνονται στα τείχη. Στη δυτική πλευρά εντοπίζονται τα αρχαιότερα σωζόμενα τμήματα, με τοιχοποιίες κατά το Λέσβιο – πολυγωνικό και ισόδομο σύστημα δόμησης, ενώ σε άλλα σημεία διακρίνονται μεταγενέστερες επισκευές και συμπληρώσεις της παλαιοχριστιανικής, βυζαντινής, μεσαιωνικής, οθωμανικής και νεότερης περιόδου.

Στο κεντρικό πλάτωμα του Κάστρου δεσπόζει το επίμηκες κτήριο του άλλοτε Οθωνικού στρατώνα, στο οποίο στεγάζεται σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας. Η παρουσία του Μουσείου ενισχύει τον πολιτιστικό χαρακτήρα του μνημειακού συνόλου και καθιστά ακόμη πιο αναγκαία τη συνολική προστασία, την αποκατάσταση και τη λειτουργική αναβάθμιση του χώρου. Το μεσαιωνικό Κάστρο της Λαμίας είχε κηρυχθεί, ήδη από το 1922, ως προέχον βυζαντινό μνημείο (ΒΔ 25-2-1922 – ΦΕΚ 28/Α/26-2-1922), ενώ η συνολική κήρυξη του λόφου του Κάστρου πραγματοποιήθηκε το 2017 (Υ.Α: ΥΠΠΟΑ / ΓΔΑΠΚ / ΔΙΠΚΑ / ΤΠΚΑΧΜΑΕ/250363/162460/6913/2298/18-12-2017, ΑΔΑ: 70Μ94653Π4-ΧΥ0).

Το Κάστρο έχει υποστεί κατά καιρούς φθορές, καταρρεύσεις και αλλοιώσεις, τόσο λόγω της φυσικής γήρανσης των υλικών και της έκθεσής του στις καιρικές συνθήκες, όσο και εξαιτίας παλαιότερων επεμβάσεων, μετασκευών ή αποσπασματικών εργασιών αποκατάστασης. Οι νέες μελέτες έρχονται να αντιμετωπίσουν συστηματικά τα προβλήματα διατήρησης του μνημείου, με σεβασμό στην ιστορική, αρχιτεκτονική και κατασκευαστική του φυσιογνωμία.

Βασική αρχή των προτάσεων αποτελεί η προστασία της αυθεντικότητας του Κάστρου, η ανάδειξη των διαδοχικών οικοδομικών φάσεων και η αποφυγή επεμβάσεων που θα αλλοίωναν τον χαρακτήρα του. Οι σύγχρονες συμπληρώσεις προβλέπεται να είναι διακριτές, ήπιες και αναστρέψιμες, ώστε να υπηρετούν τη στερέωση και την αναγνωσιμότητα του μνημείου χωρίς να ανταγωνίζονται την ιστορική του μορφή.

Η πρώτη φάση αφορά το Ακροπύργιο και το βόρειο – βορειοδυτικό τμήμα του Κάστρου. Οι προβλεπόμενες εργασίες περιλαμβάνουν τη στερέωση και συμπλήρωση των τειχών, του περιδρόμου και των επάλξεων, με προτεραιότητα στη χρήση αυθεντικού κατακείμενου δομικού υλικού, όπου αυτό είναι δυνατόν. Παράλληλα προβλέπεται η απομάκρυνση παρασιτικής βλάστησης, η αφαίρεση ακατάλληλων νεότερων επεμβάσεων και καλωδιώσεων, καθώς και η αντικατάστασή τους από λύσεις συμβατές με τον χαρακτήρα του μνημείου.

Στο πλαίσιο της ίδιας φάσης προβλέπεται και η πιλοτική εφαρμογή διακριτής αρχιτεκτονικής λύσης σε τμήματα των επάλξεων του Ακροπυργίου που δεν τεκμηριώνονται πλήρως. Η πρόταση περιλαμβάνει τη χρήση υαλοπετασμάτων υπό μορφή στηθαίου, με εγχάρακτη αποτύπωση του περιγράμματος των χαμένων ή ατελώς σωζόμενων στοιχείων των επάλξεων. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η αναγνωσιμότητα της οχυρωματικής μορφής, χωρίς αυθαίρετη ανακατασκευή, ενώ παραμένει σαφής η διάκριση ανάμεσα στο ιστορικό υλικό και τη σύγχρονη συμπλήρωση.

Στο εσωτερικό υπαίθριο τμήμα του Ακροπυργίου προβλέπεται επίσης η οργάνωση χρήσεων πολιτιστικού και μουσειακού χαρακτήρα, με τη χωροθέτηση νέων στεγασμένων εκθεσιακών χώρων. Οι χώροι αυτοί θα λειτουργούν συμπληρωματικά προς το υφιστάμενο Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας, ενισχύοντας τη μουσειακή χρήση του βόρειου τμήματος του Κάστρου, χωρίς να αλλοιώνεται ο χαρακτήρας της οχυρωμένης ενότητας.

Η δεύτερη μελέτη, η οποία αφορά τα σωζόμενα τμήματα του ανατολικού και δυτικού τείχους, συγκροτεί την επόμενη ενότητα των παρεμβάσεων. Οι προτάσεις της ακολουθούν τις ίδιες βασικές αρχές, με έμφαση στη στερέωση των ευάλωτων τμημάτων, τη μορφολογική αποκατάσταση όπου τεκμηριώνεται, την ανάδειξη των ιστορικών φάσεων και τη διακριτή αντιμετώπιση των σύγχρονων συμπληρώσεων. Ιδιαίτερη πρόβλεψη υπάρχει για σημεία όπου συνυπάρχουν διαφορετικές οικοδομικές φάσεις, όπως στην περιοχή της κανονιοθυρίδας, η οποία διατηρείται ορατή μέσω ειδικής διαχείρισης και πάλι με χρήση υαλοπινάκων.

Αναφερόμενη στην έναρξη των εργασιών της πρώτης φάσης και στη σημασία του έργου για το Κάστρο της Λαμίας, η Έφορος Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας και Ευρυτανίας Δρ. Έφη Καράντζαλη δήλωσε:

«Τα τελευταία χρόνια επιχειρούνται συντονισμένες συνέργειες από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς (το Υπουργείο Πολιτισμού, την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας και τον Δήμο Λαμιέων) για τη στερέωση και αποκατάσταση του Κάστρου Λαμίας, ως του σημαντικότερου μνημείου της πόλης, προκειμένου στη συνέχεια να αναδειχθεί και να αποδοθεί, μαζί με το αναβαθμισμένο Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας, σε κατοίκους και επισκέπτες της πόλης ως οργανωμένος αρχαιολογικός χώρος και πυρήνας πολιτιστικών δράσεων».

Η έναρξη των εργασιών στο Ακροπύργιο σηματοδοτεί την ουσιαστική μετάβαση από το στάδιο της μελέτης στο στάδιο της εφαρμογής. Η υλοποίηση της πρώτης αυτής φάσης αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στη διάσωση, στερέωση και ανάδειξη ενός ιδιαίτερα σημαντικού τμήματος του Κάστρου, ανοίγοντας παράλληλα τον δρόμο για τη σταδιακή υλοποίηση των επόμενων εργασιών στο ανατολικό και δυτικό τείχος.

Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ένα ουσιαστικό βήμα για την προστασία του μνημείου και την ενίσχυση του ρόλου του ως ενεργού πολιτιστικού σημείου αναφοράς για τη Λαμία και την ευρύτερη περιοχή.

του Γιώργου Σ. Κουλουβάρη / naftemporiki.gr